0
10,000+ Students Ki Bharosemand Choice

Mehnat Itni Khamoshi Se Karo,
Ki Selection Shor Macha De ЁЯЪА

Har Test Ek Nayi Seekh Hai. Apne Sapno Ko Sach Karne Ke Liye Aaj Hi Start Karein!

Latest Uploads

Booting Network...

SARKARI NAUKARI

Jobs, Admit Cards, Results

CURRENT AFFAIRS

Daily, Weekly, Monthly

TEACHING EXAMS

UPTET, CTET, Super TET

SSC EXAMS

CGL, CHSL, MTS, GD

RAILWAY EXAMS

NTPC, GROUP D, ALP

UP SPECIAL

UP Police, UPSI, UPSSSC

UPTET 2026 EVS Master Notes | Short Tricks, Mind Maps & 100+ One‑Liners | One Attempt

UPTET 2026 EVS Mega Guide: 1500+ Words | Short Tricks, Mind Maps & 100+ One‑Liners

ЁЯМ┐ UPTET 2026 EVS: рдоेрдЧा рдоाрд╕्рдЯрд░ рдЧाрдЗрдб

1500+ рд╢рдм्рджों рдоें рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी, рдк्рд░рджूрд╖рдг, рд╕ंрд╡िрдзाрди, рд╡िрдЯाрдоिрди, UP рд╡िрд╢ेрд╖, 100+ рд╡рди-рд▓ाрдЗрдирд░्рд╕ рдФрд░ рдзाрдХрдб़ рдЯ्рд░िрдХ्рд╕

рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा

рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдЕрдз्рдпрдпрди (EVS) UPTET рдоें 30 рдЕंрдХों рдХा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рдпрд╣ рдоाрд╕्рдЯрд░ рдЧाрдЗрдб NCERT рдФрд░ SCERT рдХे рдкूрд░े рдиिрдЪोрдб़ рдХो 1500+ рд╢рдм्рджों рдоें рд╕рдоेрдЯрддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдЖрдкрдХो рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी, рдк्рд░рджूрд╖рдг, рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдк्рд░ाрд╡рдзाрди, рд╡िрдЯाрдоिрди, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╡िрд╢ेрд╖, 100+ рд╡рди-рд▓ाрдЗрдирд░्рд╕ рдФрд░ рдк्рд░ो-рд▓ेрд╡рд▓ рдЯ्рд░िрдХ्рд╕ рдоिрд▓ेंрдЧी।

рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рдПрд╡ं рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░
ЁЯМН рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी (Ecology)
рд╢рдм्рдж рдХा рдЬрдирдХ: рдЕрд░्рдиेрд╕्рдЯ рд╣ेрдХेрд▓ (1869)
ЁЯМ▒ рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ (Ecosystem)
рд╢рдм्рдж рджिрдпा: рдП.рдЬी. рдЯांрд╕рд▓े (1935)
⚡ 10% рдХा рдиिрдпрдо
рдк्рд░рддिрдкाрджрдХ: рд▓िंрдбрдоाрди – рдХेрд╡рд▓ 10% рдКрд░्рдЬा рдЕрдЧрд▓े рд╕्рддрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддी рд╣ै।
ЁЯУК рдКрд░्рдЬा рдкिрд░ाрдоिрдб
рд╣рдоेрд╢ा рд╕ीрдзा (Upright) рдмрдирддा рд╣ै।
ЁЯНД рдЕрдкрдШрдЯрдХ (Decomposers)
рдХрд╡рдХ рдФрд░ рдЬीрд╡ाрдгु – “рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдоेрд╣рддрд░”।
ЁЯМЮ рдКрд░्рдЬा рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд░ोрдд
рд╕ूрд░्рдп
рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдПрд╡ं рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
ЁЯМО рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा: рднूрдордз्рдп рд░ेрдЦा рдХे рдкाрд╕ рдЙрд╖्рдгрдХрдЯिрдмंрдзीрдп рд╡рд░्рд╖ा рд╡рди। рднाрд░рдд рдоें – рд╢ांрдд рдШाрдЯी (рдХेрд░рд▓) рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ।
ЁЯФе рд╣ॉрдЯрд╕्рдкॉрдЯ: рд╢рдм्рдж рджिрдпा – рдиॉрд░्рдорди рдоाрдпрд░्рд╕। рднाрд░рдд рдХे 4 рд╣ॉрдЯрд╕्рдкॉрдЯ: рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ, рдкूрд░्рд╡ी рд╣िрдоाрд▓рдп, рдЗंрдбो-рдмрд░्рдоा, рд╕ुंрдбाрд▓ैंрдб।
ЁЯУШ рд░ेрдб рдбाрдЯा рдмुрдХ: рдк्рд░рдХाрд╢рдХ – IUCN। рд╡िрд▓ुрдк्рддрдк्рд░ाрдп рдЬीрд╡ों рдХी рд╕ूрдЪी рдЧुрд▓ाрдмी рдкрди्рдиों рдкрд░।
ЁЯжП рд╕ंрдХрдЯрдЧ्рд░рд╕्рдд рдк्рд░рдЬाрддिрдпाँ: рдПрдХ рд╕ींрдЧ рд╡ाрд▓ा рдЧैंрдбा (рдХाрдЬीрд░ंрдЧा), рдПрд╢िрдпाрдИ рд╢ेрд░ (рдЧिрд░), рдмंрдЧाрд▓ рдЯाрдЗрдЧрд░।
рдк्рд░рджूрд╖рдг рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд░ोрдЧ
рдк्рд░рджूрд╖рдХрд░ोрдЧ / рдк्рд░рднाрд╡рд╕्рд░ोрдд / рд╡िрд╢ेрд╖
рдкाрд░ा (Mercury)рдоिрдиीрдоाрддाрдЬाрдкाрди рдХी рдоिрдиीрдоाрддा рдЦाрдб़ी
рдХैрдбрдоिрдпрдордЗрдЯाрдИ-рдЗрдЯाрдИрд╣рдб्рдбिрдпों рдХा рд░ोрдЧ (рдЬाрдкाрди)
рдиाрдЗрдЯ्рд░ेрдЯрдм्рд▓ू рдмेрдмी рд╕िंрдб्рд░ोрдорд╢िрд╢ुрдУं рдХे рд░рдХ्рдд рдоें рдСрдХ्рд╕ीрдЬрди рдХी рдХрдоी
рдЖрд░्рд╕ेрдиिрдХрдм्рд▓ैрдХ рдлुрдЯрднूрдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг (рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓)
рдл्рд▓ोрд░ाрдЗрдбрдиॉрдХ-рдиी рд╕िंрдб्рд░ोрдорджांрддों рдФрд░ рд╣рдб्рдбिрдпों рдХा рдкीрд▓ाрдкрди
SO₂, NOтВУрдЕрдо्рд▓ीрдп рд╡рд░्рд╖ाрд▓ाрдЗрдХेрди (Lichen) – рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрдХेрддрдХ; рддाрдЬрдорд╣рд▓ рдкрд░ рд╕्рдЯोрди рд▓ेрдк्рд░ोрд╕ी
CO₂, CH₄, CFCsрдЧ्рд░ीрди рд╣ाрдЙрд╕ рдк्рд░рднाрд╡CO₂ рд╕рдмрд╕े рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी; CFCs рдУрдЬोрди рдкрд░рдд рдХो рдиुрдХрд╕ाрди
⚠️ BOD (Biochemical Oxygen Demand): рдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдоाрдкрдиे рдХी рдЗрдХाрдИ।
рд╕ंрд╡िрдзाрди рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг
ЁЯУЬ рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 48A: рд░ाрдЬ्рдп рдХा рдХрд░्рддрд╡्рдп – рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ (42рд╡ां рд╕ंрд╢ोрдзрди, 1976)
ЁЯУЬ рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 51A(g): рдоौрд▓िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп – рд╡рдиों, рдЭीрд▓ों, рдирджिрдпों рдФрд░ рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░ें।
ЁЯПЫ️ рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдЕрдзिрдиिрдпрдо: 1972
ЁЯПЫ️ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдЕрдзिрдиिрдпрдо (рдЫाрддा рд╡िрдзाрди): 1986
рд╕ौрд░ рдоंрдбрд▓ рдФрд░ рднूрдЧोрд▓
ЁЯМм️ рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ рдХी рдкрд░рддें: рдХ्рд╖ोрднрдоंрдбрд▓ (рдоौрд╕рдо) → рд╕рдорддाрдкрдоंрдбрд▓ (рдУрдЬोрди, рд╣рд╡ाрдИ рдЬрд╣ाрдЬ) → рдЖрдпрдирдоंрдбрд▓ (рд░ेрдбिрдпो рддрд░ंрдЧें) – рдУрдЬोрди рдоाрдкрди: рдбॉрдмрд╕рди
ЁЯПЮ️ рднाрд░рдд рдХी рдирджिрдпाँ: рдн्рд░ंрд╢ рдШाрдЯी рд╕े: рдирд░्рдорджा, рддाрдк्рддी (рдПрд╢्рдЪुрдЕрд░ी); рдХрд░्рдХ рд░ेрдЦा рдХो рджो рдмाрд░ рдХाрдЯрдиे рд╡ाрд▓ी: рдоाрд╣ी; рднूрдордз्рдп рд░ेрдЦा рдХो рджो рдмाрд░: рдХांрдЧो; рдордХрд░ рд░ेрдЦा рдХो: рд▓िрдо्рдкोрдкो।
ЁЯМ╛ рдШाрд╕ рдХे рдоैрджाрди: рдк्рд░ेрдпрд░ी (рдЙ. рдЕрдоेрд░िрдХा), рдкрдо्рдкाрд╕ (рдЕрд░्рдЬेंрдЯीрдиा), рд╕्рдЯेрдкीрдЬ (рдпूрд░ेрд╢िрдпा), рд╡ेрд▓्рдб (рдж. рдЕрдл्рд░ीрдХा), рдбाрдЙрди्рд╕ (рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा)।
⛰️ рдкрд░्рд╡рдд рдЪोрдЯिрдпाँ: рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪी – рдоाрдЙंрдЯ рдХे-2; рд╣िрдоाрд▓рдп рдоें – рдХंрдЪрдирдЬंрдЧा; рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें – рдЕрдиाрдИрдоुрдбी।
рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╡िрд╢ेрд╖ (EVS)

ЁЯОи рд░ाрдЬрдХीрдп рдк्рд░рддीрдХ

  • рдкрд╢ु: рдмाрд░рд╣рд╕िंрдЧा
  • рдкрдХ्рд╖ी: рд╕ाрд░рд╕ (рдХ्рд░ौंрдЪ)
  • рд╡ृрдХ्рд╖: рдЕрд╢ोрдХ
  • рдкुрд╖्рдк: рдкрд▓ाрд╢ (рдЯेрд╕ू) – “рдЬंрдЧрд▓ рдХी рдЖрдЧ”

ЁЯПЮ️ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди рдПрд╡ं рдкрдХ्рд╖ी рд╡िрд╣ाрд░

  • рджूрдзрд╡ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди (рд▓рдЦीрдордкुрд░ рдЦीрд░ी) – рдЯाрдЗрдЧрд░
  • рдЪंрдж्рд░рдк्рд░рднा рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рд╡िрд╣ाрд░ (рдЪंрджौрд▓ी) – рдпूрдкी рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рд╡िрд╣ाрд░
  • рдирд╡ाрдмрдЧंрдЬ (рдЙрди्рдиाрд╡), рдУрдЦрд▓ा (рдЧौрддрдо рдмुрдж्рдз рдирдЧрд░), рд▓ाрдЦ рдмрд╣ोрд╢ी (рдХрди्рдиौрдЬ) – рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдкрдХ्рд╖ी рд╡िрд╣ाрд░
рднोрдЬрди, рдкोрд╖рдг рдФрд░ рд╡िрдЯाрдоिрди
рд╡िрдЯाрдоिрдирд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдиाрдордХрдоी рд╕े рд░ोрдЧрд╕्рд░ोрдд
рд╡िрдЯाрдоिрди Aрд░ेрдЯिрдиॉрд▓рд░рддौंрдзीрдЧाрдЬрд░, рдкрдкीрддा, рдЖрдо
рд╡िрдЯाрдоिрди B1рдеाрдпрдоिрдирдмेрд░ी-рдмेрд░ीрдЪाрд╡рд▓ рдХा рдЫिрд▓рдХा, рджाрд▓ें
рд╡िрдЯाрдоिрди CрдПрд╕्рдХॉрд░्рдмिрдХ рдЕрдо्рд▓рд╕्рдХрд░्рд╡ीрдиींрдмू, рд╕ंрддрд░ा, рдЕрдорд░ूрдж
рд╡िрдЯाрдоिрди DрдХैрд▓्рд╕ीрдлेрд░ोрд▓рд░िрдХेрдЯ्рд╕ (рд╕ूрдЦा рд░ोрдЧ)рд╕ूрд░्рдп рдХा рдк्рд░рдХाрд╢, рджूрдз, рдЕंрдбा
рд╡िрдЯाрдоिрди EрдЯोрдХोрдлेрд░ोрд▓рдк्рд░рдЬрдирди рдХ्рд╖рдорддा рдоें рдХрдоीрд╡рдирд╕्рдкрддि рддेрд▓, рдирдЯ्рд╕
рд╡िрдЯाрдоिрди KрдлाрдЗрд▓ोрдХ्рд╡िрдиोрдирд░рдХ्рдд рдХा рдердХ्рдХा рди рдЬрдордиाрдкाрд▓рдХ, рдм्рд░ोрдХрд▓ी
ЁЯНЧ рдк्рд░ोрдЯीрди рдХी рдХрдоी рд╕े: рдХ्рд╡ाрд╢िрдпोрд░рдХोрд░ рдФрд░ рдорд░ाрд╕्рдорд╕ рд░ोрдЧ।
рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХैрд▓ेंрдбрд░ рдПрд╡ं рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓

ЁЯУЕ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджिрд╡рд╕

  • 2 рдлрд░рд╡рд░ी – рд╡िрд╢्рд╡ рдЖрд░्рдж्рд░рднूрдоि рджिрд╡рд╕
  • 22 рдоाрд░्рдЪ – рд╡िрд╢्рд╡ рдЬрд▓ рджिрд╡рд╕
  • 22 рдЕрдк्рд░ैрд▓ – рд╡िрд╢्рд╡ рдкृрде्рд╡ी рджिрд╡рд╕
  • 22 рдордИ – рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рджिрд╡рд╕
  • 5 рдЬूрди – рд╡िрд╢्рд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рджिрд╡рд╕
  • 16 рд╕िрддंрдмрд░ – рд╡िрд╢्рд╡ рдУрдЬोрди рджिрд╡рд╕
  • рдЬुрд▓ाрдИ рдк्рд░рдердо рд╕рдк्рддाрд╣ – рд╡рди рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡ (рдЬрдирдХ: рдХे.рдПрдо. рдоुंрд╢ी)
  • 2-8 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ – рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рд╕рдк्рддाрд╣

ЁЯУЬ рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓

  • рд░ाрдорд╕рд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди (1971) – рдЖрд░्рдж्рд░рднूрдоि
  • рдоॉрди्рдЯ्рд░िрдпрд▓ рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓ (1987) – рдУрдЬोрди
  • рдХ्рдпोрдЯो рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓ (1997) – рдЧ्рд░ीрди рд╣ाрдЙрд╕ рдЧैрд╕
  • рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддा (2015) – рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдЯ्рд░िрдХ्рд╕ – рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдпाрдж рд░рдЦें

ЁЯУМ рдЧ्рд░ाрд╕рд▓ैंрдб рдЯ्рд░िрдХ:рдк्рд░ेрдпрд░ी, рдкрдордкाрд╕, рд╕्рдЯेрдкीрдЬ, рд╡ेрд▓्рдб, рдбाрдЙрди्рд╕”

ЁЯУМ рдк्рд░рджूрд╖рдХ рд░ोрдЧ рдЯ्рд░िрдХ:рдоिрдиीрдоाрддा, рдЗрдЯाрдИ-рдЗрдЯाрдИ, рдм्рд▓ू рдмेрдмी, рдм्рд▓ैрдХ рдлुрдЯ”

ЁЯУМ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдЯ्рд░िрдХ: 72 (рд╡рди्рдпрдЬीрд╡), 73 (рдЯाрдЗрдЧрд░), 74 (рдЬрд▓), 80 (рд╡рди), 86 (рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг), 92 (рд╣ाрдеी), 2002 (рдЬैрд╡)

ЁЯУМ рд╡ाрдпुрдоंрдбрд▓ рдЯ्рд░िрдХ:рдХ्рд╖ोрдн, рд╕рдорддाрдк, рдЖрдпрди”

ЁЯУМ рдЧ्рд░ीрди рд╣ाрдЙрд╕ рдЧैрд╕ें рдЯ्рд░िрдХ: “рдУ рдоीрдиा рдХрд▓ рдХाрдЬрд▓ рд▓рдЧाрдиा” (рдУрдЬोрди, рдоीрдеेрди, рдиाрдЗрдЯ्рд░рд╕ рдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб, рдХ्рд▓ोрд░ोрдл्рд▓ोрд░ोрдХाрд░्рдмрди, рдХाрд░्рдмрди рдбाрдЗрдСрдХ्рд╕ाрдЗрдб, рдЬрд▓рд╡ाрд╖्рдк)

ЁЯУМ рдХрд░्рдХ рд░ेрдЦा рдкрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдЯ्рд░िрдХ: “рдоिрдд्рд░ рдкрд░ рдЧрдордЫा рдЭाрд░” (рдоिрдЬोрд░рдо, рдд्рд░िрдкुрд░ा, рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди, рдЧुрдЬрд░ाрдд, рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢, рдЫрдд्рддीрд╕рдЧрдв़, рдЭाрд░рдЦंрдб)

рдк्рд░ो-рд▓ेрд╡рд▓ рдоाрдЗंрдб рдоैрдк (рд░ैрдкिрдб рд░िрд╡ीрдЬрди)
ЁЯМ┐ рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░
• рдЯांрд╕рд▓े (1935) • рд▓िंрдбрдоाрди 10% • рдКрд░्рдЬा рдкिрд░ाрдоिрдб рд╕ीрдзा
☠️ рдк्рд░рджूрд╖рдг рд░ोрдЧ
• Hg → рдоिрдиीрдоाрддा • Cd → рдЗрдЯाрдИ-рдЗрдЯाрдИ • NO₃ → рдм्рд▓ू рдмेрдмी • As → рдм्рд▓ैрдХ рдлुрдЯ
ЁЯУЕ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рджिрд╡рд╕
• 5 рдЬूрди (рдоुрдЦ्рдп) • 22 рдЕрдк्рд░ैрд▓ (рдкृрде्рд╡ी) • 16 рд╕िрддंрдмрд░ (рдУрдЬोрди) • 22 рдоाрд░्рдЪ (рдЬрд▓)
ЁЯУЬ рдЕрдзिрдиिрдпрдо
• 1972 рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ • 1973 рдЯाрдЗрдЧрд░ • 1974 рдЬрд▓ • 1980 рд╡рди • 1986 рдЫाрддा • 2002 рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा
ЁЯМ╛ рдШाрд╕ рдХे рдоैрджाрди
• рдк्рд░ेрдпрд░ी • рдкрдо्рдкाрд╕ • рд╕्рдЯेрдкीрдЬ • рд╡ेрд▓्рдб • рдбाрдЙрди्рд╕
ЁЯПЮ️ UP рд╡िрд╢ेрд╖
• рджूрдзрд╡ा • рдмाрд░рд╣рд╕िंрдЧा • рд╕ाрд░рд╕ • рдЕрд╢ोрдХ • рдкрд▓ाрд╢
ЁЯТК рд╡िрдЯाрдоिрди
• A: рд░рддौंрдзी • B1: рдмेрд░ी-рдмेрд░ी • C: рд╕्рдХрд░्рд╡ी • D: рд░िрдХेрдЯ्рд╕
⚖️ рд╕ंрд╡िрдзाрди
• рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 48A (рд░ाрдЬ्рдп рдХрд░्рддрд╡्рдп) • 51A(g) (рдоौрд▓िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп)
100+ рд╣ाрдИ-рдпीрд▓्рдб рд╡рди-рд▓ाрдЗрдирд░्рд╕ (рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдмाрд░-рдмाрд░ рдкूрдЫे рдЧрдП)
1. рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдЯाрдЗрдЧрд░ рд╢ुрд░ू: 1 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1973
2. рдПрдХ рд╕ींрдЧ рд╡ाрд▓े рдЧैंрдбे рдХा рдкाрд░्рдХ: рдХाрдЬीрд░ंрдЧा (рдЕрд╕рдо)
3. ‘рдмंрдЧाрд▓ рдХा рдЖрддंрдХ’: рдЬрд▓рдХुंрднी
4. LPG рд░िрд╕ाрд╡ рдкрд╣рдЪाрди: рдПрдеिрд▓ рдорд░рдХैрдк्рдЯрди
5. рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рдмрд╕े рдЧрд╣рд░ी рдЭीрд▓: рдмैрдХाрд▓ (рд░ूрд╕)
6. ‘рдЯाрдЗрдЧрд░ рд╕्рдЯेрдЯ’: рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢
7. рд╡рди рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╕ंрд╕्рдеाрди (FRI): рджेрд╣рд░ाрджूрди
8. ISA рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп: рдЧुрд░ुрдЧ्рд░ाрдо
9. UNEP рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп: рдиैрд░ोрдмी (рдХेрди्рдпा)
10. рдоौрд▓िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХिрд╕ рджेрд╢ рд╕े рд▓िрдП рдЧрдП: рд░ूрд╕ (USSR)
11. ‘рд╕ंрд╕ाрд░ рдХी рдЫрдд’: рдкाрдоीрд░ рдХा рдкрдаाрд░
12. рддिрдм्рдмрдд рдХी рд╕ांрдЧрдкो рднाрд░рдд рдоें: рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░
13. рдХृрдд्рд░िрдо рд╡рд░्рд╖ा рд╣ेрддु рд░рд╕ाрдпрди: рд╕िрд▓्рд╡рд░ рдЖрдпोрдбाрдЗрдб
14. CNG рдХा рдоुрдЦ्рдп рдШрдЯрдХ: рдоीрдеेрди (CH₄)
15. рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдирджी рдж्рд╡ीрдк ‘рдоाрдЬुрд▓ी’: рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░
16. ‘рдкрдХ्рд╖िрдпों рдХा рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк’: рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдоेрд░िрдХा
17. рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдоाрд░्рдЧ: NH 44
18. рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рдЪрддुрд░्рднुрдЬ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा: рд╕рдб़рдХ рдкрд░िрд╡рд╣рди
19. рдХाрд░्рдмрди рдбेрдЯिंрдЧ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ: рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬीрд╡ाрд╢्рдоों рдХी рдЖрдпु рдкрддा рдХрд░рдиा
20. рдзाрди рдХे рдЦेрддों рдФрд░ рдЬुрдЧाрд▓ी рдкрд╢ुрдУं рд╕े рдоुрдЦ्рдп рдЧैрд╕: рдоीрдеेрди (CH₄)
21. рднाрд░рдд рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा: рд╢ांрдд рдШाрдЯी (рдХेрд░рд▓)
22. рд░ेрдб рдбाрдЯा рдмुрдХ рдк्рд░рдХाрд╢рдХ: IUCN
23. рдУрдЬोрди рдкрд░рдд рдоाрдкрди рдЗрдХाрдИ: рдбॉрдмрд╕рди
24. рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░рдердо рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди: рдЬिрдо рдХॉрд░्рдмेрдЯ (рд╣ेрд▓ी рдиेрд╢рдирд▓ рдкाрд░्рдХ)
25. рдЕрдо्рд▓ीрдп рд╡рд░्рд╖ा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг: SO₂ рдФрд░ NOтВУ
26. рдЧ्рд░ीрди рд╣ाрдЙрд╕ рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рдЧैрд╕: CO₂
27. ‘рд╡ाрдЯрд░рдоैрди рдСрдл рдЗंрдбिрдпा’: рд░ाрдЬेंрдж्рд░ рд╕िंрд╣
28. рдЪिрдкрдХो рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдгेрддा: рд╕ुंрджрд░рд▓ाрд▓ рдмрд╣ुрдЧुрдгा
29. рднोрдкाрд▓ рдЧैрд╕ рдд्рд░ाрд╕рджी (1984): MIC рдЧैрд╕
30. рдЪेрд░рдиोрдмिрд▓ рдЖрдкрджा (1986): рдиाрднिрдХीрдп рджुрд░्рдШрдЯрдиा (рдпूрдХ्рд░ेрди)
31. рд╡рди рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡ рд╕рдк्рддाрд╣: рдЬुрд▓ाрдИ рдХा рдк्рд░рдердо рд╕рдк्рддाрд╣
32. рд╡िрд╢्рд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рджिрд╡рд╕: 5 рдЬूрди
33. рд╡िрд╢्рд╡ рдУрдЬोрди рджिрд╡рд╕: 16 рд╕िрддंрдмрд░
34. рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рд╕рдк्рддाрд╣: 2-8 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░
35. рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рд░ाрдЬрдХीрдп рдкрд╢ु: рдмाрд░рд╣рд╕िंрдЧा
36. рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рд░ाрдЬрдХीрдп рдкрдХ्рд╖ी: рд╕ाрд░рд╕ (рдХ्рд░ौंрдЪ)
37. рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рд░ाрдЬрдХीрдп рд╡ृрдХ्рд╖: рдЕрд╢ोрдХ
38. рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рд░ाрдЬрдХीрдп рдкुрд╖्рдк: рдкрд▓ाрд╢ (рдЯेрд╕ू)
39. рджूрдзрд╡ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди рдХिрд╕ рдЬिрд▓े рдоें: рд▓рдЦीрдордкुрд░ рдЦीрд░ी
40. рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдкрдХ्рд╖ी рд╡िрд╣ाрд░: рд▓ाрдЦ рдмрд╣ोрд╢ी (рдХрди्рдиौрдЬ)
41. рдн्рд░ंрд╢ рдШाрдЯी рд╕े рдмрд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рдирджिрдпाँ: рдирд░्рдорджा, рддाрдк्рддी
42. рдХрд░्рдХ рд░ेрдЦा рдХो рджो рдмाрд░ рдХाрдЯрдиे рд╡ाрд▓ी рдирджी: рдоाрд╣ी
43. рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪा рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी: рдХोрдЯोрдкाрдХ्рд╕ी (рдЗрдХ्рд╡ाрдбोрд░)
44. рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪी рдЪोрдЯी: рдоाрдЙंрдЯ рдХे-2
45. рднाрд░рдд рдоें рд╣िрдоाрд▓рдп рдХी рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪी рдЪोрдЯी: рдХंрдЪрдирдЬंрдЧा
46. рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдХी рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪी рдЪोрдЯी: рдЕрдиाрдИрдоुрдбी
47. рдХ्рдпोрдЯो рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓ рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд: рдЧ्рд░ीрди рд╣ाрдЙрд╕ рдЧैрд╕ рдиिрдпंрдд्рд░рдг
48. рдоॉрди्рдЯ्рд░िрдпрд▓ рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓ рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд: рдУрдЬोрди рдкрд░рдд рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
49. рд░ाрдорд╕рд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд: рдЖрд░्рдж्рд░рднूрдоि рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
50. рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рд╢рдм्рдж рдХा рдЬрдирдХ: рдП.рдЬी. рдЯांрд╕рд▓े (1935)
51. рдЬрд▓ рдк्рд░рджूрд╖рдг рдоाрдкрдиे рдХी рдЗрдХाрдИ: BOD
52. рд╡ाрдпु рдк्рд░рджूрд╖рдг рдоाрдкрдиे рдХी рдЗрдХाрдИ: AQI (Air Quality Index)
53. рдз्рд╡рдиि рдк्рд░рджूрд╖рдг рдоाрдкрдиे рдХी рдЗрдХाрдИ: рдбेрд╕िрдмрд▓ (dB)
54. рдоृрджा рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг: рдХीрдЯрдиाрд╢рдХ рдФрд░ рдЙрд░्рд╡рд░рдХ
55. рдЬैрд╡िрдХ рдЦेрддी рдХा рдЬрдирдХ: рд╕рд░ рдЕрд▓्рдмрд░्рдЯ рд╣ॉрд╡рд░्рдб
56. рднाрд░рдд рдХा рдкрд╣рд▓ा рдЬैрд╡िрдХ рд░ाрдЬ्рдп: рд╕िрдХ्рдХिрдо
57. ‘рдиेрд╢рдирд▓ рдЧ्рд░ीрди рдЯ्рд░िрдм्рдпूрдирд▓’ (NGT) рд╕्рдеाрдкрдиा: 2010
58. рдкेрд░िрд╕ рд╕рдордЭौрддा (2015) рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд: рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
59. рдХाрд░्рдмрди рдлुрдЯрдк्рд░िंрдЯ рдХिрд╕рдХी рдоाрдк рд╣ै: рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдЧैрд╕ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди
60. рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХे рдЬрдирдХ: рдиॉрд░्рдорди рдмोрд░рд▓ॉрдЧ (рднाрд░рдд рдоें: рдПрдо.рдПрд╕. рд╕्рд╡ाрдоीрдиाрдерди)
61. рднाрд░рдд рдоें рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХा рдЬрдирдХ: рдПрдо.рдПрд╕. рд╕्рд╡ाрдоीрдиाрдерди
62. рд╢्рд╡ेрдд рдХ्рд░ांрддि рдХा рдЬрдирдХ: рд╡рд░्рдЧीрдЬ рдХुрд░िрдпрди
63. рдиीрд▓ी рдХ्рд░ांрддि (рдЬрд▓ीрдп рдХ्рд░ांрддि) рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд: рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рди
64. рдЧुрд▓ाрдмी рдХ्рд░ांрддि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд: рдЭींрдЧा рдЙрдд्рдкाрджрди / рдоांрд╕ рдЙрдд्рдкाрджрди
65. рд╕ुрдирд╣рд░ी рдХ्рд░ांрддि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд: рдлрд▓ рдЙрдд्рдкाрджрди / рдмाрдЧрд╡ाрдиी
66. рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди: рдЬिрдо рдХॉрд░्рдмेрдЯ (рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб)
67. рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди: рд╣ेрдоिрд╕ (рд▓рдж्рджाрдЦ)
68. ‘рдоैрди рдПंрдб рдмाрдпोрд╕्рдлीрдпрд░’ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХिрд╕рдиे рд╢ुрд░ू рдХिрдпा: UNESCO
69. рднाрд░рдд рдоें рдХुрд▓ рдмाрдпोрд╕्рдлीрдпрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡: 18 (2025 рддрдХ)
70. рдкрд╣рд▓ा рдмाрдпोрд╕्рдлीрдпрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡: рдиीрд▓рдЧिрд░ी (1986)
71. рд╡िрд╢्рд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рджिрд╡рд╕ рдХी рдеीрдо 2025: ‘Beat Plastic Pollution’ (рдЕрдиुрдоाрдиिрдд)
72. рдУрдЬोрди рдЫिрдж्рд░ рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдХрд╣ाँ: рдЕंрдЯाрд░्рдХрдЯिрдХा
73. ‘рдХ्рдпोрдЯो рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓’ рдоें рдХौрди рд╕ी рдЧैрд╕ рд╢ाрдоिрд▓ рдирд╣ीं рдеी: CFCs (рд╡े рдоॉрди्рдЯ्рд░िрдпрд▓ рдоें рдеे)
74. рднाрд░рдд рдХा рдкрд╣рд▓ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди (рдоुрдЦ्рдп рднूрдоि): рд╣ेрд▓ी рдиेрд╢рдирд▓ рдкाрд░्рдХ (рдЕрдм рдЬिрдо рдХॉрд░्рдмेрдЯ)
75. ‘рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдПрд▓ीрдлेंрдЯ’ рд╢ुрд░ू: 1992
76. ‘рдк्рд░ोрдЬेрдХ्рдЯ рдЧंрдЧा’ рдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू: 1985
77. ‘рдирдоाрдоि рдЧंрдЧे’ рдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू: 2014
78. ‘рдоिрд╢рди рдЗंрдж्рд░рдзрдиुрд╖’ рдХिрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд: рдЯीрдХाрдХрд░рдг (рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп)
79. ‘рдЖрдпुрд╖्рдоाрди рднाрд░рдд’ рдпोрдЬрдиा рдХा рд╕ंрдмंрдз: рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдмीрдоा
80. ‘рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рднाрд░рдд рдоिрд╢рди’ рд╢ुрд░ू: 2 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2014
81. ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣рд░िрдд рдЕрдзिрдХрд░рдг’ (NGT) рдХा рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖: рдкूрд░्рд╡ SC рди्рдпाрдпाрдзीрд╢
82. ‘рдиाрдЧрд░िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп’ рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 51A рдоें рдХिрддрдиे: 11 рдоूрд▓ рдХрд░्рддрд╡्рдп (2025 рддрдХ)
83. ‘рдоौрд▓िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп’ рдХिрд╕ рджेрд╢ рд╕े рд▓िрдП: USSR (рд░ूрд╕)
84. ‘рд░ाрдЬ्рдп рдиीрддि рдиिрджेрд╢рдХ рддрдд्рд╡’ рдХिрд╕ рджेрд╢ рд╕े рд▓िрдП: рдЖрдпрд░рд▓ैंрдб
85. ‘рд▓ोрдХрд╕рднा рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖’ рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХौрди рдХрд░рддा рд╣ै: рд▓ोрдХрд╕рднा рдХे рд╕рджрд╕्рдп
86. ‘рд░ाрдЬ्рдпрдкाрд▓’ рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि рдХौрди рдХрд░рддा рд╣ै: рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि
87. ‘рдоुрдЦ्рдп рди्рдпाрдпाрдзीрд╢’ рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि рдХा рдЖрдзाрд░: рд╡рд░िрд╖्рдарддा
88. ‘рд╕ीрд╡ीрдЬी’ (CVC) рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп: рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
89. ‘CBI’ рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп: рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
90. ‘NIA’ рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп: рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
91. ‘ED’ рдХा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп: рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी
92. ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рдЖрдпोрдЧ’ (NHRC) рд╕्рдеाрдкрдиा: 1993
93. ‘рд╕ूрдЪрдиा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо’ (RTI): 2005
94. ‘рд▓ोрдХрдкाрд▓’ рдЕрдзिрдиिрдпрдо: 2013
95. ‘рдЬрдирд╣िрдд рдпाрдЪिрдХा’ (PIL) рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХिрд╕рдиे рд╢ुрд░ू рдХी: рди्рдпाрдпрдоूрд░्рддि рдкी.рдПрди. рднрдЧрд╡рддी
96. ‘рд╣ैрдмिрдпрд╕ рдХॉрд░्рдкрд╕’ рдХा рдЕрд░्рде: рд╢рд░ीрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ो
97. ‘рд╕рд░्рдЯिрдпोрд░ाрд░ी’ рд░िрдЯ рдХा рдЕрд░्рде: рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░ो
98. ‘рднाрд░рдд рдХा рд╕ंрд╡िрдзाрди’ рдХрдм рд▓ाрдЧू рд╣ुрдЖ: 26 рдЬрдирд╡рд░ी 1950
99. ‘рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕рднा’ рдХी рдкрд╣рд▓ी рдмैрдардХ: 9 рджिрд╕ंрдмрд░ 1946
100. ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рджिрд╡рд╕’ рдХिрд╕рдХी рдЬрдпंрддी рдкрд░: рд╕рд░рджाрд░ рд╡рд▓्рд▓рднрднाрдИ рдкрдЯेрд▓ (31 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░)

ЁЯТб One Attempt Success Tip

рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╕े 48 рдШंрдЯे рдкрд╣рд▓े рдХेрд╡рд▓ рдоाрдЗंрдб рдоैрдк, рдЯ्рд░िрдХ्рд╕ рдФрд░ 100+ рд╡рди-рд▓ाрдЗрдирд░्рд╕ рдХा 2-3 рдмाрд░ рд░िрд╡ीрдЬрди рдХрд░ें। ‘рдСрдк्рд╢рди рдПрд▓िрдоिрдиेрд╢рди’ (Elimination Method) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░ें। рдпूрдкीрдЯीрдИрдЯी рдоें EVS рдоें 30/30 рд▓ाрдиा рдЕрдм рдЖрдкрдХे рд╣ाрде рдоें рд╣ै।

ЁЯОп One Attempt – рд╕рдЯीрдХ рд░рдгрдиीрддि, рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕рдлрд▓рддा!

© 2026 One Attempt | UPTET EVS Mega Guide – 1500+ рд╢рдм्рджों рдоें рд╕рдо्рдкूрд░्рдг рддैрдпाрд░ी | All Rights Reserved